Skip to main content

Verrijzenis: Vincit qui se vincit

Bij gelegenheid van Pasen een verhaal over een heel andere verrijzenis.

In alle consternatie over de nieuwe Beauty and the Beast-film met Emma Watson als Belle, welke op 17 maart is uitgekomen (waard om te missen) besloot ik een analyse te schrijven over de oorspronkelijke animatiefilm van Walt Disney welke werd vertoond in de bioscopen in het jaar 1991. Het is mijn favoriete film van de bekende studio. Dit heeft alles te maken met het sterk Europees en Christelijk getinte verhaal, wat ook opgaat voor de animatie, de muzikale omlijsting en de gebruikte architectuur in de film. De film knipoogt ook regelmatig naar de oude Disney-animatiefilms, maar heeft i.t.t. de wat eendimensionale personages uit de jaren ’30, ’40 en ’50 twee hoofdpersonages met diepgang die een persoonlijke ontwikkeling doormaken.

Allereerst een inleiding over het sprookje La Belle et la Bête (1740), geschreven door Madame Gabrielle-Suzanne Barbot de Villeneuve. Het oorspronkelijke verhaal wijkt op aardig wat punten af van de Disney-animatiefilm. Een door Jeanne-Marie Leprince de Beaumont bewerkte en ingekorte versie van 1756 wordt het meest gebruikt voor bewerkingen. Vele andere landen in Europa hebben hun eigen variant van het sprookje. Zo kent Italië De Varkenskoning, Noorwegen was de plaats van oorsprong van Ten Oosten van de Zon, Ten Westen van de Maan, Denemarken heeft Schoonheid en het Paard voortgebracht, Lelie en de Beer is afkomstig uit Spanje, het vergelijkbare De Kikkerkoning is van de bekende broeders Grimm. Zo zijn er nog vele varianten, al dan niet onder de naam Beauty and the Beast, met name verspreid door Europa, al zijn er ook Aziatische, Afrikaanse en Noord-Amerikaanse versies bekend. Vast staat echter dat de oorsprong van het verhaal ligt in het Romeinse Rijk. Het gaat om een verhaal dat bekend staat als Cupido en Psyche, uit het boek De Gouden Ezel, een zeer Platonisch werk geschreven door de Berber Apuleius.

Al deze verhalen gaan over het overwinnen van obstakels om twee geliefden bij elkaar te brengen. In nagenoeg alle versies rust er op de mannelijke hoofdpersoon een vloek welke onder bepaalde omstandigheden opgeheven kan worden. In La Belle et la Bête is dit het verkrijgen van de liefde van een beeldschoon meisje die enkel bekend staat als Schoonheid. Per land verschilt het dier, of is het Beest anders vormgegeven. La Belle et la Bête kent een nauwelijks nader omschreven Beest.

Het Europese karakter van het verhaal keert terug in het gegeven dat romantische liefde een Europees sociaal construct is. Natuurlijk is je aangetrokken en daarna verliefd worden op iemand een biochemische reactie die ieder mens kent. De daadwerkelijke praktische uitwerking van liefde, waar romantiek bij komt kijken is echter een relatief recent gegeven wat volgens vele historici is ontstaan rond het einde van de 17de eeuw.

Romantische liefde is ontwikkeld om de verliefdheid langer te laten duren, om avontuur te blijven beleven in de liefde en om passie op te wekken bij elkaar. Het was ook een nuttig instrument om mannenrollen en vrouwenrollen te verankeren in de maatschappij: De koene ridder met zwaard en schild verslaat de draak en redt de vrouw van het gevaar. Zo leefden zij nog lang en gelukkig. Romantische liefde schiep een ideaalbeeld om de fysiologische liefde te verheffen en te bestendigen.

Het Engelse woord romance, op zichzelf afkomstig uit het Frans, is niet voor niets een afgeleide van het Latijnse Romanicus. Dit betekent simpelweg: Van Rome of behorende tot de Romeinen. Ook verwijst het naar het woord roman, waarmee het verhalende karakter van romantische liefde, met hoogte- en dieptepunten duidelijk wordt. In vele andere, d.w.z. niet-Europese culturen is liefde en zeker het huwelijk niets meer dan een (contractuele) afspraak waaruit nageslacht voortkomt. Hoewel interessant om op verder te gaan, wil ik graag terug naar het reeds genoemde sprookje als vehikel voor het punt wat ik duidelijk probeer te maken.

La Belle et la Bête is oorspronkelijk geschreven om vrouwen voor te bereiden op het gearrangeerde huwelijk. Een gewoonte van die tijd in alle lagen van de bevolking. Het Beest moet als zodanig als een sterk symbolische gedaante worden gezien. Ook toen waren mensen ongelukkig in het huwelijk. Mannen waren ontevreden over de liefde die ze kregen van vrouwen. Vrouwen waren anderzijds van mening dat ze getrouwd waren met een monster. Het lukte echter na verloop van tijd toch om naar elkaar toe te groeien en van elkaar te leren houden. Het idee dat La Belle et la Bête en afgeleide werken aan zouden zetten tot bestialiteit is om het voornoemde
tamelijk absurd.

Kijkend naar Beauty and the Beast (1991) zien we een jonge prins die door zijn neerbuigende gedrag en bedorven karakter middels een vloek veranderd is in een afzichtelijk beest met de uiterlijke kenmerken van een ram, een gorilla, een beer en een wolf. Enkel zijn blauwe ogen herinneren nog aan zijn menszijn. Met het verstrijken van de jaren wordt het Beest steeds wanhopiger. Hij slikt zijn dagelijkse dosis zwarte pillen met steeds meer berusting.

In een nabijgelegen Frans dorpje woont een beeldschone jongedame die Belle heet. De dorpelingen vinden haar vreemd, ze begrijpen niets van hoe ze in het leven staat. Men twijfelt zelfs of ze wel gezond is. De dorpelingen vragen zich af wat voor nut het heeft om zoveel te lezen? Het is voor Belle een manier om grootse avonturen te beleven in een dorpje met kleingeestige mensen. Om Belle’s zang te citeren: “Alles gaat zoals het hoort, in dit afgelegen oord, dat is wat mij soms benauwd.” Dit soort geluiden zullen u als lezer welbekend zijn.

De kracht van Beauty and the Beast zit in het contrast. Het Beest is wreed, grof, somber, gekweld, prikkelbaar, afstandelijk en egocentrisch. Daarentegen is Belle ontwikkeld, verfijnd, zachtaardig, zorgzaam en assertief. Tegelijkertijd wordt vaak vergeten dat zowel het Beest als Belle op hun eigen manier in een gevangenis verblijven. Voordat beiden het weten worden ze eigenlijk al verenigd in hun drang naar vrijheid. Het lijkt zo dat Belle enkel het Beest bevrijd tegen het einde van de film, maar niets is minder waar. De bevrijding is wederzijds omdat Belle hunkert naar grootse ontwikkelingen en avonturen in haar leven, die ze ook zal krijgen.

Transformatie of verandering kan niet geschieden in het bekende. Om verandering te bewerkstelligen moet er sprake zijn van onvrede, woede, angst, ongemak met de situatie waarin iemand zich bevind. Verandering komt nooit voort uit tevredenheid of gemakzucht. Christus was vol angst toen hij aan het Kruis was genageld. Hij riep: “Mijn God, mijn God, waarom hebt Gij mij verlaten? Ver van mijn roepen om uitkomst, ver van mijn schreien om hulp.” De kruisiging ging vooraf aan de herrijzenis, die op zijn beurt weer voorafging aan de Hemelvaart.

Ik begrijp weinig van een tweede psychologische analyse die weleens gemaakt wordt over het verhaal. Deze stelt dat Belle zou lijden aan het Stockholmsyndroom en om die reden verliefd wordt op het Beest. De werkelijke reden dat het Beest Belle gevangen houd in zijn kasteel is dat dit de enige reactie is die hij kent. Het Beest heeft zijn eigen menszijn en gevoelens al jarenlang opgeborgen. Dit maakt een scène later in de film, wanneer het Beest Belle vrijlaat om haar zieke vader op te zoeken
juist zo ijzersterk.

Voordat dit gebeurt is er de zeer beruchte balzaalscène waarin Belle en het Beest met elkaar dansen. Aan het plafond is een fresco te zien met cherubijnen. Dit zijn kleine, mollige en kindse engeltjes die de nabijheid van God illustreren. Onderwijl zingt mevrouw Tuit, die in een theepot is veranderd het titellied van de film met daarin de zin: “Stralend als de zon, in een sprookjesfeest.” Of in de Engelse versie: “Certain as the sun, rising in the east.” De zon is een belangrijk en veelvuldig terugkerend thema in de Bijbel. Christus wordt in de Bijbel veelal als  verpersoonlijking van de zon gezien. Christus wordt de Zon der Gerechtigheid genoemd. Zijn geboorte werd aangekondigd door een ster, rijzende uit het oosten. De zon staat voor het Licht van God dat de duisternis overwint. Ook dit thema is verwerkt in Beauty and the Beast. In het begin is de film erg duister. Het Beest loopt op 4 poten als een dier en gromt ook meer dan hij daadwerkelijk spreekt. Hij is op zijn mantel na in het begin ook niet aangekleed. Naarmate de film vordert gaan steeds meer gordijnen en ramen van het kasteel open. Licht overwint duisternis. Zo ook, wordt de duisternis in het hart van het Beest langzaam maar zeker verdreven dankzij de positieve invloed van Belle.

De aardse liefde van een vrouw is een van grootste geschenken die God geeft aan mannen, zo leert de Bijbel. Adam had de taak van God gekregen om het Hof van Eden te onderhouden. Dit was niet genoeg voor Adam. Ook Adam was net als het Beest wanhopig toen hij alleen was. God zag dit en schonk Adam om die reden Eva. De eerste vrouw Eva maakte het leven van de eerste man Adam compleet. De Bijbel insinueert hier dan ook dat een vrouw de kracht van de redding van de man in zich draagt. De eenheid van man en vrouw was een geschenk dat de mens in staat stelde zich voort te planten. Liefde redt de mensheid van haar ondergang. Het grootste geschenk van God, de zending van zijn Heilige Zoon en diens zelfopoffering voor de zonden van de mens is een tweede uiting van de wens van God om de mensheid te behoeden voor de ondergang.

In de scène waarin het Beest Belle vrijlaat toont hij zijn toverspiegel. Een toverspiegel die het vermogen heeft om alles te tonen wat de kijker maar zou willen zien. Zoals het in de film wordt genoemd: “Een venster naar de buitenwereld.” Spiegels zijn normaal gesproken objecten die een blik op jezelf tonen. Ook in dit gegeven zit weer een contrast. Het is het Beest die zijn innerlijke menselijkheid moet hervinden voordat het te laat is. De toverspiegel is een originele en goedgevonden toevoeging van de film aan het sprookje. In het sprookje is de roos een belangrijker vehikel dat symbool staat voor groei (persoonlijke ontwikkeling). In de bewerking van Disney is de roos meer symbolisch voor een naderend einde.

De zucht naar vrijheid kent een theologische basis. De Bijbel schrijft namelijk voor dat ieder mens geboren is met een vrije wil. De mens heeft de kans om zichzelf te overstijgen en richting het Eeuwige te gaan, en eeuwig te worden, of hij kiest ervoor om te falen en een leven te leiden dat is getekend door slechtheid. Dit vraagstuk van Goddelijke vrijheid staat aan de basis van de Christelijke leer, daar Adam en Eva ook voor deze keuze stonden in het Hof van Eden.

Een derde veelgehoorde klacht over Disneyfilms en sprookjes is dat ze anti-feministisch zouden zijn. Voor de oudere Disneyfilms valt hier wat voor te zeggen. De vrouwelijke hoofdrollen in de films zijn vaak mooie prinsessen met weinig andere kwaliteiten. Zij wachten hulpeloos tot de prins hen komt redden van de slechterik in de film.

Belle is juist de sleutelfiguur van het hele verhaal met een duidelijk eigen karakter en positieve eigenschappen. Het narratief wordt vooral voortgestuwd door de beslissingen en acties die Belle uitvoert: Zij stelt voor de plaats van haar vader in te nemen als gevangene van het Beest, uit nieuwsgierigheid besluit Belle de opdracht van Beest te negeren en gaat toch de verboden zijvleugel in, waarna ze door het Beest gered moet worden van de wolven en de twee hoofdpersonen voor het eerst naar elkaar toegroeien, Belle is in staat om door haar intelligentie, gratie en culturele interesses in staat het Beest dichter bij zijn menselijkheid te brengen. Zo leert zij hem eten, dansen en lezen. Verder ontdekt het Beest dat Belle dolgraag leest en schenkt haar zijn immense bibliotheek, het Beest laat zich door Gaston (de schurk in deze bewerking) verslaan tot Belle terugkomt bij het kasteel en Beest daardoor de emotionele kracht herwint om de strijd met Gaston aan te gaan. Op een gegeven moment weet het Beest Gaston te ontdoen van zijn zware knuppel, grijpt hem bij de hals en dreigt hem de afgrond in te werpen. Op dit moment is het eindelijk het
Beest dat zelf zijn keuze maakt: Ben ik een monster of ben ik een mens? Hij kiest ervoor om Gaston te sparen.

Onder de begeleiding van aanzwellende muzikale klanken van triomf klimt het Beest richting Belle, zijn geliefde, zijn Verlosser. Eenmaal dichterbij reiken Beest en Belle elkaar de hand op een manier die sterk lijkt op de fresco die bekend is als de schepping van Adam in de Sixtijnse Kapel zoals geschilderd door Michelangelo. God en Adam reiken in deze fresco de hand elkaar waarop God Adam het leven schenkt.

In essentie is dit precies wat Belle het Beest schenkt. Of beter gesteld, wil schenken. Want kort nadat het Beest vol geluk tegen Belle zegt: “Je bent terug.” plaatst Gaston vastberaden een dolkstoot-in-de-rug van het Beest. Doordat Gaston zijn evenwicht verliest valt hij alsnog de afgrond in. Het Beest lijkt te sterven maar wordt op de valreep bevrijdt van zijn vloek omdat hij een vrouw heeft leren liefhebben, die ook hem lief heeft. Dankzij innerlijke verandering transformeert het Beest tot Prins: “Zo is dus wie in Christus is, een nieuwe schepping: het oude is voorbij, het nieuwe is gekomen.” Een opmerkelijke anekdote van het productieteam van de film luidt dat de naam van de Prins Adam is.

In de ideologische kringen waar wij ons begeven, of het gezelschap waar wij ons graag in ophouden klinkt met enige regelmaat de oproep om “beest te worden”, verwijzend naar de fysieke cultuur van goed eten, tijdig rusten en te werken aan het lichaam d.m.v. sport en/of goed onderbouwde trainingsschema’s. Ik stel voor om de beste versie van uzelf te worden in alle aspecten van het menselijke zijn: Spiritueel, mentaal en fysiek. Alleen zo zullen wij in staat zijn de wederopstanding van Nederland vorm te geven. Hij overwint, die zichzelf overwint.

 

Isengrim

 
Alle afbeeldingen zijn afkomstig van wikimedia.org

One thought to “Verrijzenis: Vincit qui se vincit”

Reacties zijn gesloten.